TEMA BROJA
Pripremlao:
Gordana Tomljenović
PISMO
Dva i po milenijuma latinice
Latinično (ili rimsko) pismo danas je globalno najraširenije slovno pismo. Kao zvaničnu azbuku, latinicu koristi više od tri milijarde ljudi u više od pola sveta. Ali, pre no što je postala svetski dominantno pismo, ona je prošla put od 2.500 godina istorije kroz koju je menjana i prilagođavana, ali tako da suštinski ipak manje-više ostane ista kao i kod starih Rimljana.
 |
Rasprostranjenost latinice u svetu |
Smatra se da su Latini u 7. veku pre naše ere usvojili zapadnu varijantu grčkog alfabeta, korišćenu u jednoj grčkoj koloniji u današnjoj južnoj Italiji, a rimska legenda to pripisuje Evanderu, koji je pismenost doneo u Rim šest decenija pre Trojanskog rata. Iz pomenute varijante grčkog pisma nastalo je etrursko, od čijih su 26 slova Latini kasnije usvojili 21: A, B, C, D, E, F, Z, H, I, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, V, i X. U početku su latinična slova bila nalik na grčka i etrurska, i pisala su se zdesna nalevo. Oblici su kasnije postepeno menjani, prave linije su postajale zakrivljene a pravac pisanja je obrnut.
Isprva, Rimljani su slovom V označavali vokal i konsonant v, a slovom I i vokal i, i konsonant j. Pokušaj rimskog imperatora Klaudija da uvede tri dodatna slova nije bio uspešan. Kasnije, najverovatnije u 3. veku pre nove ere, Z je odbačeno, a uvedeno slovo G, da bi u 1. veku nove ere, kad su se Rimljani bliže upoznali s grčkom kulturom, bila uvedena grčka slova Y i (ponovo) Z, radi tačnijeg pisanja mnogih grčkih reči koje su tada ušle u upotrebu. Stavljanjem Y i Z na sam kraj latiničnog alfabeta, konačan broj slova do kraja Rimskog carstva uvećao se na 23. Dakle, rimski pisari i obrazovani građani Rima koristili su : A, B, C, D, E, F, G, H, I, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, V, X, Y i Z.
Širenjem Rimskog carstva, i latinično pismo se u kasno antičko doba iz Italije širilo u zemlje oko Sredozemnog mora. Grčko pismo se zadržalo u istočnoj polovini carstva. Tamo gde su, iz latinskog, nastajali romanski jezici (španski, francuski, katalonski, portugalski i italijanski) latinica je, uz određene adaptacije, polako osvajala zapadne teritorije carstva.
Adaptacije |
Kroz istoriju, latinica je prilagođavana novim jezicima u kojima se koristila, odnosno njihovim specifičnim fonemima. Tako su nastajala i nova slova, i takozvani dijakritički znakovi.
Francuski, na primer, koristi dijakritički znak sedilju, kojom se „umekšava“ slovo „c“, španski koristi takozvanu tildu da označi nazalno „n“, većina romanskih jezika koristi akcent akutni, akcent grav i sirkumflekse, a nemački dijarezu. Mađarski ima takozvani dvostruki akcent, letonski ima ogonek i makron, rumunski koristi takozvani potpisani zarez koji liči na francusku sedilju...
Svi jezici zapadnih i većine južnih Slovena takođe koriste adaptirano latinično pismo. Poljski, na primer, koristi niz digrafa i dijakritičkih znakova, kao što je kvačica, za označavanje mekoće suglasnika, ili crticu iznad slova, za označavanje dužine samoglasnika, kao i slovo „l“ sa kosom crtom, za zvuk sličan „w“. Latinična verzija srpskog jezika, na pojedina slova dodaju kvačice (č, š, ž), kose crtice (ć) i horizontalne crte (đ), a koriste i digrafe (lj, nj, dž)... |
Klasična latinica ispisivana je isključivo velikim slovima - mala su se tokom srednjeg veka razvila iz njih, pojednostavljivanjem pri brzom pisanju. Pravila pisanja velikim, odnosno malim slovima kasnije su se menjala kroz vreme, od jezika do jezika. Staroengleski, na primer, retko je koristio velika slova, dok je engleski 18. veka gotovo sve imenice pisao velikim slovom, slično kao savremeni nemački.
Širenjem hrišćanstva, latinično pismo je stiglo i u severnu Evropu, u germanske jezike, potiskujući njihovo runsko pismo, kao i u baltičke (litvanski, latvijski) i neindoevropske jezike (mađarski, finski, estonski). U srednjem veku, kad zapadni Sloveni usvajaju rimokatolicizam, latinica ulazi u poljski, češki, slovački i slovenački jezik. Sve do kraja 15. veka latinično pismo ograničeno je na jezike koji se govore u severnoj, zapadnoj i centralnoj Evropi.
Do početka 18. veka, latinično pismo adaptirano je i uobličeno do ukupno 26 slova, što je standaradna latinica kakvu danas poznaje najveći deo sveta. Svoj pohod na svet ovo pismo je započelo u vreme kolonijalizma - kolonizatori su je koristili za jezike koji dotad nisu imali svoja pisma - i daljeg širenja hrišćanstva na Ameriku, Australiju, delove Azije, Afrike i Pacifika, posredstvom španskog, portugalskog, francuskog, engleskog i holandskog jezika.
I mnogi drugi jezici počeli su da preuzimaju latinicu kao svoje pismo, prilagođavajući pojedina slova svojim jezičkim potrebama, pa su tako svojevremeno nastajala i slova j, w (13. vek), č, ć, š, ž, đ. Danas se latinicom, pored velikog broja naroda u Europi, Americi, Aziji, Africi i Australiji, radi lakšeg sporazumevanja sa njima, sve više služe i oni narodi koji imaju sopstvena drevna pisma - Kinezi, Japanci, Indijci...
Krajem 18. veka, Rumuni, koji su dotad svoj inače romanski jezik pisali ćirilicom, takođe usvajaju latinicu. Vijetnamci, koji su koristili kinesko pismo, pod francuskom upravom počinju da pišu latinicom. U nizu takvih primera treba pomenuti i Tursku koja, u reformska vremena Kemala Ataturka, sa arapskog prelazi na latinično pismo. Sličan proces se nastavlja i u novija vremena – neki narodi turskog govornog područja na prostora bivšeg SSSR-a su, posle Drugog svetskog rata, bili prinuđeni da koriste ćirilicu da bi, posle raspada Sovjetskog Saveza 1991, Azerbejdžan, Turkmenistan i Uzbekistan ćirilicu zamenili latinicom. Nešto ranije, sedamdesetih godina prošlog veka, i NR Kina je razvila zvaničan latinični prevod mandarinskog kineskog jezika.
Gordana Tomljenović
|
