GEOLOGIJA

Pripremili: Dr Nadežda Krstić i Inž. Krsta Batalović

Pomoću sondažnih bušotina, vađenjem jezgra i uzoraka podzemnih voda i “neagresivnim” geofizičkim metodama, dolazi se do zaključaka o prošlosti, sadašnjosti i budućnosti nekog dela tla - u našem slučaju Beograda.

Beograd je izgrađen na uzdignuću, rtu koji zadire duboko u Panonsku niziju a na jugu se vezuje za Avalu, Kosmaj i druge planine. Ovaj rt čine čvrste krečnjačke stene stare oko 120 miliona godina (baremski i aptski kat donje krede). Nažalost one u Beogradu leže duboko pod površinom i proviruju samo kod klinika i na Topčiderskom brdu, ali su nabušene na mnogim drugim mestima, uključiv strogi centar grada.

Na čvrste sive mezozojske krečnjake nalepili su se mnogo mlađi i manje čvrsti žućkasti i beličasti krečnjaci badena i sarmata, 15-13 miliona godina stari. Raspored mlađih, neogenih krečnjaka zavisio je od reljefa dna Panonskog mora u to vreme.

Sledi faza produbljavanja morskog dna, kada se talože gline gornjeg sarmata i panona. To nisu prave gline jer se u njima nalazi velika količina praha. Ipak, čak i 1 procenat sitnih glinovitih čestica može da uslovi klizanje tla na padinama.

Za stvaranje padina, tokom poslednja dva miliona godina, bile su zadužene reke i manje tekućice. Pre rečne erozije, padine su bila mesta gde je Panonsko more udaralo o bregove i odnosilo stariju glinu (15-12 miliona godina). A kad bi se malo smirilo, taložilo je glinoviti prah, ali sa mlađim fosilima. Zbog toga se najčešće javlja nepravilan raspored mekih neogenih, često peskovitih krečnjaka i ponekad peska, sa jedne strane, i gline sa druge. Postoje prekidi u sedimentaciji čak i unutar glinovitog stuba jednog kata (npr. sedimenata Panonskog jezera koje je postojalo od pre 11,6 pa do pre 8 miliona godina) a pogotovu između panona i sarmata (granica na oko 11,6 m.g.) ili sarmata i badena (granica je približno na 13 m. g.). To su takozvani hijatusi (prekidi), ponekad objašnjavani dejstvom morskih struja na izdignute delove morskog dna, na kojima su formirani sprudovi koralskih algi, a sa kojih su struje odnosile mulj.

Spirana površina uzdignuća

Starost krečnjaka, peska i glina utvrđena je,na prvom mestu, zahvaljujući fosilima koji se nalaze u morskim i jezerskim talozima. Na principu evolucije, a još više zbog promene hemizma vode, menjao se živi svet koji je naseljavao Panonsko more i kasnije, kad je odvojeno od svetskog okeana. Mestimične vulkanske erupcije, u bilo kom delu Panonske nizije (čiji je materijal nađen u bušotinama u Vojvodini i Mađarskoj) dale su materijal koji je mogao biti meren radiometrijskim metodama koje utvrđuju starost. Merenja paleomagnetizma, koja su još u toku, povećala su preciznost datiranja. A tu su i rezultati Milankovićevih osmatranja koji su još tačniji - ali najmanje primenjivani baš kod nas.

Dejstvom rečne erozije, sa Beogradskog rta sprana je glina nataložena u vremenu između 7,2 i 5,5 miliona godina, tj. tokom pontijskog kata. Dokaz da je postojala i na užoj teritoriji grada nalazi se u spuštenim delovima tla, sa jedne strane kod Belog potoka, ispod Avale i sa druge strane na prostoru današnjih Ovče i Novog Beograda, gde su pontijske prašinovite gline nađena u bušotinama.

O vremenu pliocena koji je trajao od 5,5 miliona do 1,81 milion godina, uključiv i stariji antropogen, sve do pre 300 hiljada godina ima sasvim malo podataka. U okviru grada, verovatno pliocenski, laminirani (skoro tabličasti) peskovi nabušeni su kod Rospi-ćuprije. Van grada ima ih na ulazu u Grocku, u temeljima hladnjače gde se nalaze na rasednom kontaktu sa pontijskom prašinovitom glinom. Na Novom Beogradu beli pesak sa pink-crvenim mrljama hidrohematita može pripadati samo pliocenu.

U vremenu između 1,81 miliona godina i 300 hiljada godina, tj. tokom starijeg antropogena, potoci i reke sprale su veliku količinu dovoljno mekanog glinovitog materijala. Njegova debljina bi se u centru Beograda mogla oceniti na više stotina metara. Ali stalno moramo imati na umu da je Beogradski rt bio uzdignuće na dnu ogromnog jezera, prvo Panonskog a potom Pontijskog. Zato se puna debljina nikad nije nataložila u centru grada. Koliko je tu bilo sedimenta - ne zna se.

Znači: za milion i po godina starijeg pleistocena, ogromna količina materijala je sprana. Time je poremećena ravnoteža tektonskih blokova koji tu postoje još od mezozoika. To je izazvalo nova pucanja po starim linijama razlamanja (slika 2).

Do ovih pucanja nije došlo odjednom. Ona su počela na mestima gde je u datom momentu bilo najveće rasterećenje. Produžila su se i kasnije jer tektonski blokovi nisu mogli da se brzo stabilizuju. Zbog toga se jedan deo makiških slojeva, u Makišu vodonosnih (u Makiškoj ravnici i na Adi Ciganliji reni bunari crpu vodu), a koji se širio i na prostor platoa zapadnog Vračara, nalazi na znatno višoj koti nego u Makišu (sl. 2).

Gips ispod Terazija

Makiški slojevi su na platou zapadnog Vračara manje vodonosni nego u samom Makišu ali je zato podzemna voda u njima daleko agresivnija. Zbog mešanja sa vodom iz kore raspadanja panonskih glina, u njoj ima više sumporne kiseline. A odakle sumporna kiselina? Atmosferske padavine, prvenstveno kiša, sakupljaju iz vazduha ugljendioksid i sa njime grade ugljenu kiselinu. Ova kiselina je dovoljno jaka da transformiše melnikovit pirit u limonit i time promeni sivu boju gline u oker, češće žutu. Tim procesom oslobađa se sumporna kiselina koja je agresivna. Kiselina reaguje, u prvom redu, sa kalcijumkarbonatom iz laporovite gline - ali i sa betonom kadgod joj se nađe na putu. Rezultat reakcije sa kalcijumkarbonatom je gips, koji na Terazijama ispunjava 10 cm široku subvertikalnu pukotinu poprečnim pritkama debljine do 1 santimetar.

Tektonska karta grada Beograda. Crvenim linijama su označeni rasedi (Krstić i Sikošek, 1984). Crvenim linijama su označeni pretpostavljeni i i sigurni rasedi. To su uglavnom relaksacione rupture na kojima može doći do neznatnog pomeranja usled dejstva spoljnih agenasa, npr. udaljenih zemljotresa, kakav je bio u Bukureštu.

Legenda: 1. pretpostavljeno rasprostranjenje srednjeg pleistocena (‘ Makiških' slojeva), 2. kote donje i gornje granice Makiških slojeva, 3. sadašnja izohipsa na 130 m, 4. temeljne jame sa šljunkom lokalnog sastava, 5. nalazi zuba slonova i raznih delova kostura kičmenjaka, 6. Tešićeva ciglana (opisao je Laskarev, 1928), 7. izdanci krečnjaka u varoši – velika površina donjekrednog krečnjaka na Topčiderskom brdu nije zacrnjena a nalazi se, uglavnom, iznad izohipse od 130 m, tj. oko Topčiderske zvezde i Voždovačke crkve

Rasprostranjenje srednjepleistocenskih Makiških slojeva se završava kod Beograda. Njihov glavni deo je u Vojvodini tako da se u Beogradu nalazi njihova južna granica, izvijugana, jer se zalivi zavlače između brežuljaka..

Događaji u vremenu između 300 hiljada i 100 hiljada godina BP (before present - pre današnjice) bili su najznačajniji za oblikovanje sadašnjeg beogradskog terena. Tada je formiran veliki broj klizišta. Nastala su usled potkopavanja nožice klizišta nekim vodotokom. Nije bitna njegova veličina -najveći pripada reci Savi i on je aktivirao Savski amfiteatar čija je građa kompleksna te su i oštećenja tla raznolika. Dunav je veća reka ali je delovao i sad deluje samo na Karaburmi.

Lesna prašina navejavana je u vremenu između 100 i 10 hiljada godina BP. To je izvanredna građevinska podloga, čak prostor za ukopavanje podruma vina, mlekara i slično. Lesna prašina, navejavana tokom poznog ledenog doba, umirila je skoro sva stara klizišta.

Primeri

Savski amfitetar, čiju je nožicu potkopavala reka Sava, prostrana je padina izgrađena od panonskih laporovitih glina. Počinje od pijace Zeleni Venac i ulice Kraljevića Marka. Tu je kliženje tla veoma izraženo. Završava se negde kod Nemanjine ulice, gde se površini primiču donjepanonski laporoviti krečnjaci koji su stabilizirajući faktor. Sadašnji trg Slavija bio je udubljenje klizišta.

Na platou zapadnog Vračara nalaze se Svetosavska crkva i Narodna biblioteka. I dok crkva nema velikih ukopavanja u tlo, Narodna biblioteka je u makiške slojeve ukopala svoje magacine. Istina, makiški slojevi tu nisu toliko vodonosni kao u Makišu. Ali su debeli, mestimično i preko 15 metara. To su prašinovito-glinovito-šljunkovite naslage koje mestimično sadrže dovoljno vode. Na tom potezu su 1974. rađena detaljna geološka istraživanja za potrebe projektovanja metroa.

Relativno mali Čuburski potok (Južni bulevar) izazvao je kliženja donjeg dela padine Kotež-Neimara. Milica Ratković-Vijić i Olga Isaković bušenjem su dokazale, 1982. godine, prisustvo tipičnog klizišta malog obima, jedne urvine duboke manje od 21 m i nešto šire od toga, kasnije zapunjene mlađim sedimentima koji su stabilizovali padinu. Relativno male zgrade - porodične kuće i vile nisu probile ovaj zaštitni sloj.

Međutim, poznati su i primeri kako se u veoma stabilnom, ocednom lesu može izazvati lom tla, neadekvatnim sprovođenjem oluka sa kušnicom. Tako se u naselju Altina nalazi višespratnica koja je zbog prekomernog vlaženja propala u les tako da su joj podrumski prozori do polovine pod zemljom. Mala privatna kuća Krantića, vikendica u Vrčinu, takođe je sprovela oluke u zemlju. Jedan ugao kuće je usled toga bio odlomljen i odvojen do mere da se odrastao čovek provuče kroz gornji (najudaljeniji) deo tako nastalog otvora.

*
Zemljane radove u svetu (počev od Mađarske i Austrije) pažljivo prate državne geološke službe. I danas postoje kartoteke arteških bunara iz čitave Mađarske, iz XIX veka. Austrijanci su još rigorozniji. Ni u jednoj temeljnoj jami ne mogu da počnu građevinski radovi bez zvaničnog lica - opštinskog geologa i njegovog potpisa.

Dr Nadežda Krstić
Inž. Krsta Batalović