AREHEOLOGIJA

Priredio: Petar Odobašić

Srebro iz naselja Židovar
Tajna duga više milenijuma

Židovar kod sela Orešac, na sredokraći između Vršca i Bele crkve, na istočnom obodu Deliblatske peščare, jedan je od najznačajnijih lokaliteta u srpskom delu Podunavlja. Nalazi se oko 1 km jugozapadno od sela, na visokom lesnom platou iznad doline reke Karaš kojom danas prolazi kanal Dunav-Tisa-Dunav.

Svojim izuzetnim položajem, Židovar je veoma rano privukao pažnju istraživača. Prvi put spominje na jednoj topografskoj karti izrađenoj za princa Eugena Savojskog, iz 1716 / 1717. godine.Na njega skreće pažnju i mađarski areheolog F. Romer, na kongresu arheologa u Budimpešti 1871.godine. F.Mileker, kustos muzeja u Vršcu, za keramiku sa Židovara, kao bliske analogije,naveo je odgovarajuće nalaze iz bronzanog doba Vatina. Približnou isto vreme, 1905.godine, detaljan opis Židovara, sa skicama lokaliteta i crtežima poprečnih preseka istok-zapad i sever-jug,daje G.Teglaš.

Židovarski plato se uzdiže oko 40 m iznad doline, nepravilnog je, približno elipsoidnog oblika i površine od oko pola hektara. Najužnoj i istočnoj strani veoma se strmo spušta ka dolini i pristupačan je sa zapadne i severne strane, na kojoj se nalazi prostrana terasa. Ona je niža 8-10 m i u njenom severozapadnom delu se nalazi neka vrsta prilazne rampe, sa «vratima» koja vode na plato.

Židovar je prvi put nastanjen krajem bronzanog doba, mada nije isključeno daje, kao pribežište, naseljavan i ranije. Najstarije naselje u Židovaru osnovali su pripadnici vatinske kulture koji su, krajem ranog i početkom razvijenog bronzanog doba, od 1800. do 1500. godine pre n.e. suvereno gospodarili nepreglednim pašnjacima, šumama i ritovima pored Dunava, Save, Tise, Tamiša i Karaša.
Na osnovu nekoliko bogato ukrašenih posuda i velikog broja fragmenata, Zidovar se svrstava i u značajno nalazište halštata - starijeg gvozdenog doba. Pored toga, izdvojen je i sloj sa nalazima crnoglačane keramike i veoma značajno nalazište Basarabi kulture, iz vremena srednjeg halštata (850-550. godine p.n.e.).

Najmlađe židovarsko naselje je osnovano u I v.p.n.e, nakon povlačenja Kelta iz Šumadije, gde su 84. g.p.n.e. pretrpeli poraz od Kornelija Scipiona Azijagena i bili primorani da se prebace na levu obalu Dunava. Sredinom I v.p.n.e. dolazi do dačke invazije pod čuvenim kraljem Boirebistom. Stanovnici su bili prinuđeni da prihvate agresivnu dačku kulturu i sa njom ostvare posebnu kulturnu simbiozu što se najbolje zapaža u pokretnom arheološkom materijalu, kao što su fragmenti grubih posuda, lonaca, šolja, krčaga, zdela...

I pored toga što veliki deo otkrivenih predmeta čine perle i privesci od iskucanog srebrnog lima, teški svega nekoliko grama, celokupan nalaz teži punih 2480 gr, što ga svrstava u dosad najveći nalaz ove vrste u našoj zemlji. Treba naglasiti da je, do trenutka pronalaženja židovarskog blaga, najveće otkriće u nas predstavljala ostava srebrnih predmeta iz Kovina, otkrivena 1956. godine, koja je težila 1317 gr. Židovarsku ostavu sačinjavaju : toaletni pribor, toaletne kutije, prstenje, privesci, perle, cevčice - sprovodnici, alke, lanci i fibule (sve od srebra), ćilibarske perle i dva perforirana očnjaka medveda.

Potonje naselje na Židovaru traje najverovatnije do početka druge polovine I veka naše ere kada ga uništavaju rimske legije. Nakon ovog osvajanja naselje nije obnavljano.
Ciij najnovijih istraživanja je da se, uz primenu savremenih metoda, dobije jasna i precizna slika ovog lokaliteta, što bi doprinelo objašnjavanju etnokulturnih odnosa tokom II i I milenijuma pre nove ere u ovom delu Podunavlja.

Tokom avgusta-septembra 2001. godine arheološka iskopavanja su dala niz zanimljivih nalaza. Osnivači naselja ostavili su prepoznatljive tragove u ostacima nadzemnih pravougaonih koliba, hlebnih peći i finoj sivoj keramici izrađivanoj na grnčarskom kolu. Ipak, najznačajniji je nalaz srebrnih predmeta..
Ovaj nalaz odlikuju raznovrsnost predmeta, izuzetna izrada i visok estetski kriterijum majstora koji su ih izrađivali. Raznolikost se prepoznaje ne samo u velikom broju različitih predmeta i maštovitosti stilizacije kojom su modelovani i ukrašavani, već i u postojanju raznih tehnika izrade, zahvaljujući kojima su i dobili raskošan izgled. To su tehnike presovanja tankog srebrnog lima u kalupima, kao i tehnike filigrana i granulacije. Sve tri tehnike predstavljaju paleobalkansku kultumu zaostavštinu nastalu na temeljima helenske civilizacije.
Dragocenosti su mogle dospeti na židovarski plato u vremenu između 84. i 50. godine pre n.e, odnosno u periodu formiranja najstarijeg latenskog naselja na ovom mestu. Nema sumnje da većina predmeta pripada nešto starijem vremenu i da su mogli biti u posedu raznih vlasnika, čuvani kao izuzetne dragocenosti. Nabavljeni trgovinom ili pljačkom, doneti su na ovaj prostor, gde su krasili vlasnike sve do trenutka kada su ukopani. Vreme ukopavanja takođe je moguće rekonstruisati na osnovu pomenutih arheoloških metoda i povezuje se sa najezdom Boirebistinih hordi sa istoka.

Nije moguće utvrditi tačan nivo sa kog je izvršeno ukopavanje ovih dragocenosti. lako je detaljno praćena struktura otkopnih slojeva, ukop prečnika 25 cm mogao se uočiti tek nešto iznad mesta na kom je otkriven najveći broj predmeta i to na relativnoj dubini od 0,9 m. Tkanina u kojoj se nalazio nakit najverovatnije je u jednom trenutku probijena, na šta ukazuje izvestan broj predmeta-nakita rasutih po sloju. Medju njima treba izdvojiti fibule, tzv. tipa «Jarak», kojih je do sada na prostoru srpskog Podunavlja pronađeno sedamnaest (10 na Židovaru, 2 u Jarku, 2 u Kovinu, 2 na Karaburmi i 1 u Novim Banovcima), za koje treba reći da su proizvod keltske stilizacije.
Sadržaj židovarske riznice posebno obogaćuju predmeti izrađeni od ćilibara.To su primerci koji nemaju posebno izraženu figuralnost, već je uglavnom reč o perlama jednostavnih oblika.

Specifičnost otkrića leži u činjenici da je broj lokaliteta sa ovako skupocenim nalazima izuzetno ograničen, što sužava izbor analogija, kao polaznih osnova za potpunija objašnjenja.

Petar Odobašić